23/06/2012 09:04

Bài học đầu đời

TTCT - 1. Trong đời, tôi đã từng đi đây đi đó nhiều nơi, nhưng có lẽ thú vị nhất là chuyến du hành sang Nga để học tập bằng tàu hỏa liên vận vào cuối những năm 1960 của thế kỷ trước.

Minh họa: Bích Khoa

Gần hai tuần đi trên tàu và nghỉ lại ở Bắc Kinh, đám học sinh chúng tôi, vừa bước ra từ nơi bom đạn, đã được thấy nhiều điều mới lạ. Nhất là các cuộc mittinh, diễu hành từ sáng đến tối của hàng vạn người trên khắp các đường phố Bắc Kinh dán đầy báo chữ to.

Thời điểm đó đang là lúc cao trào của cuộc Cách mạng văn hóa ở Trung Quốc và cũng là lúc nổ ra cuộc xung đột biên giới Xô - Trung.

Anh đơn vị trưởng vì vậy đã căn dặn: "Chúng ta đang tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, rất cần sự ủng hộ về tinh thần và vật chất của các nước XHCN anh em sang đây để học tập, còn những vấn đề chính trị thì Đảng và Nhà nước đã có ý kiến trên các diễn đàn ngoại giao".

Năm dự bị, chủ yếu là học tiếng Nga và ôn lại kiến thức văn hóa. Sang học kỳ 2, tiếng Nga đã thông thạo hơn nên chúng tôi được học triết học Mác - Lênin. Cuối học kỳ, các môn đã thi xong, tôi đạt toàn điểm 5 (cao nhất) chỉ còn môn cuối là chính trị. Vào thi vấn đáp tôi trả lời lưu loát, thầy chính trị cầm sổ điểm của tôi, gật gù có vẻ hài lòng, cầm bút lên định cho điểm, nhưng rồi ông lưỡng lự giây lát và nói: "Tôi muốn hỏi thêm một câu hỏi phụ nữa. Nếu không muốn trả lời câu hỏi này, em có thể ra về với điểm 4. Trả lời được, tôi sẽ cho điểm 5, nếu không trả lời được tôi sẽ giảm điểm xuống. Em thấy thế nào?".

Tôi suy nghĩ rồi mạnh dạn đáp: "Xin thầy cứ hỏi đi ạ".

Thầy giáo nhìn tôi chăm chú rồi chậm rãi nói: "Các em đã đi ngang qua Trung Quốc. Dẫu chỉ vài ngày nhưng cũng đã tận mắt chứng kiến những gì đang xảy ra ở đó. Tôi muốn biết quan điểm của em về cuộc Cách mạng văn hóa ở
Trung Quốc?".

Vài giây đầu tôi hơi bị bất ngờ vì câu hỏi không có trong bài giảng. Tôi nghĩ có lẽ chỉ cần nói vài câu là được, dù sao mình cũng đã chứng kiến đôi điều khi nghỉ lại Bắc Kinh. Nhưng cũng đúng lúc ấy tôi sực nhớ lại cuộc họp quán triệt của anh đơn vị trưởng, bèn đáp: "Thưa thầy, chúng em sang đây...". Chờ tôi chấm hết bài diễn văn được anh đơn vị trưởng quán triệt, thầy nhìn tôi bằng ánh mắt thương hại rồi lắc đầu, buông gọn lỏn: "Em bị 1 điểm".

2. Tôi choáng váng như bị giáng một đòn chí tử, lắp bắp: "Thưa thầy...nhưng câu hỏi của thầy không có trong bài giảng ạ". Thầy lạnh lùng: "Đúng, nhưng nó có trong thực tế và có thể trả lời được nếu biết vận dụng từ nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin". "Nhưng... thưa thầy... điều đó còn tùy thuộc đường lối chính trị của mỗi đảng và nhà nước ạ" - tôi cố vớt vát nhưng thầy vẫn dửng dưng: "Nhưng tôi có hỏi em về quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam đâu. Tôi hỏi quan điểm của em cơ mà? - Rồi ông đột ngột dịu giọng: "Em bao nhiêu tuổi rồi?". "Dạ, mười tám ạ". "Đấy, mười tám tuổi rồi, em đã có quyền công dân thế mà lại không có quan điểm của mình trong cuộc sống".

Tôi bước ra khỏi phòng thi mà như người say rượu, phải cố gắng lắm mới không đổ gục. Tôi thoáng thấy khuôn mặt anh đơn vị trưởng chập chờn trước mắt, hình như ai đó đã nhanh chân gọi anh đến. Anh vỗ vai tôi an ủi: "Em cứ bình tĩnh, để anh xem có cách
nào không".

Nói xong anh biến ngay. Lát sau cô giáo chủ nhiệm hớt hải chạy đến. Sau khi hỏi lại tôi cặn kẽ từng câu trong màn đối đáp giữa tôi và thầy chính trị, cô bảo với anh đơn vị trưởng: "Tôi và anh lên gặp ban giám hiệu".

Khoảng mười lăm phút sau thầy hiệu trưởng xuống. Cả ba cùng vào phòng thi. Số sinh viên đang chuẩn bị bài trong phòng bị đưa hết ra ngoài và cửa phòng đóng chặt. Vài phút sau thầy hiệu trưởng, cô chủ nhiệm và anh đơn vị trưởng cùng bước ra. Cô chủ nhiệm nói: "Các em vào thi tiếp đi! - rồi quay sang tôi, cô nhỏ nhẹ: - Em cũng vào đi".

 

3. Tôi rụt rè bước vào trước những ánh mắt tò mò, e sợ của các bạn trong và ngoài phòng thi. Nhìn thấy tôi, thầy chính trị gật đầu bảo tôi ngồi. Ông nhìn thẳng vào mắt tôi, tôi cố chịu đựng ánh mắt của thầy mà không lảng ra phía khác. Thật kỳ lạ, ánh mắt lạnh lùng, nghiêm khắc của thầy giờ đây không làm tôi cảm thấy sợ hãi hay tức giận.

Và ông nói, vẫn là cái giọng khô khan như hồi nãy nhưng sao tôi cảm thấy ấm áp lạ thường: "Thầy biết em có thể trả lời được câu hỏi đó, không chỉ vì em học giỏi - ông chỉ tay vào những điểm 5 các môn thi trong cuốn sổ điểm của tôi - mà còn vì em đã đi ngang qua Trung Quốc, tận mắt chứng kiến cuộc Cách mạng văn hóa. Thật ra thầy hỏi em câu đó không phải để chờ nghe em khen hay chê cuộc Cách mạng văn hóa, điều đó hậu thế sẽ phán xét, thầy chỉ muốn biết em đã đủ trưởng thành để bày tỏ quan điểm của mình hay chưa. Dù em có khen hay chê thầy vẫn cho em điểm cao".

Trầm ngâm giây lát ông tiếp: "Thầy hiểu, em không dám bày tỏ quan điểm của mình vì em đang bị ràng buộc nhiều thứ - Vừa nói ông vừa mỉm cười hóm hỉnh, hất đầu về phía các bạn tôi đang ngồi ở dưới và thập thò ngoài cửa - Bây giờ thầy có thể thông cảm cho em, nhưng sau này khi vào đời, em hãy cố gắng vượt qua những rào cản và thể hiện chính kiến của mình trong mọi tình huống".

Ông lấy cuốn sổ điểm, phê điểm 4 rồi đưa cho tôi. Tôi ngạc nhiên nhìn thầy, ấp úng: "Lúc nãy thầy nói cho em 1 điểm". Thầy mỉm cười: "Tôi nói nhưng chưa ghi, bây giờ mới ghi. Thôi về đi, chúc em vào đại học, học giỏi". Tôi cảm thấy cay cay nơi sống mũi, bối rối đến mức quên cả cảm ơn thầy.

Bao nhiêu năm đã trôi qua, giờ đây nhớ lại tôi vẫn cứ phân vân tự hỏi: "Liệu những kiến thức khoa học kỹ thuật mà mình tiếp thu được trong những năm đại học có quan trọng bằng bài học đầu đời này hay không? Và nó có còn ý nghĩa?".

ÐÀO MINH HIỆP